مقدمه: در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، که شریعت اسلام به عنوان مبنای اصلی قانونگذاری تلقی میگردد، موضوع تغییر جنسیت از جمله مسائل پیچیده، حساس و در عین حال نسبتاً پذیرفتهشده است. این پذیرش، اما، در چارچوبی کاملاً مشخص و با شرایطی دشوار صورت گرفته است. این پژوهش با هدف واکاوی تأثیر پارادایم سلامتمحور بر قوانین و رویههای مربوط به تغییر جنسیت در ایران و تبیین چالشهای حقوقی ناشی از آن انجام شده است. روش پژوهش: روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی بوده و دادهها از طریق مطالعهی اسناد قانونی، فقهی و منابع کتابخانهای گردآوری و با تکنیک تحلیل محتوا مورد بررسی قرار گرفتهاند. یافتهها:یافتهها نشان میدهد که چارچوب فعلی، با تعریف تغییر جنسیت به عنوان «درمان یک اختلال»، اگرچه امکان قانونیسازی آن را فراهم کرده، اما به شکلگیری یک سازوکار نظارتی سلسلهمراتزی منجر شده که در آن نهادهای پزشکیبهویژه پزشکی قانونیو قضایی به عنوان دروازهبانان اصلی، عاملیت فرد را به حاشیه رانده و هویت او را در گرو ارزیابیهای بالینی و صدور مجوز قرار دادهاند. این مدل با چالشهای عمدهای همچون ابهام در معیارهای تشخیص، فرآیند طولانی و پرهزینه، عدم ارائه مراقبتهای سلامت جامع، و خلأهای حقوقی گسترده در حوزهی خانواده و ازدواج روبرو است. نتیجهگیری: در نتیجهگیری مشخص میشود که رویکرد صرفاً پزشکی-زیستی کنونی، با نادیده گرفتن ابعاد هویتی و حقوق بشری، نه تنها قادر به تأمین امنیت حقوقی و سلامت روانی-اجتماعی افراد ترنس نیست، بلکه خود به عاملی برای تداوم بخشی از رنج تبدیل شده است. گذار به یک مدل حقوقی مبتنی بر خودتعیینگری و به رسمیتشناختن کرامت انسانی، مستلزم بازنگری اساسی در قوانین و رویههای موجود است.
1.Younus MM, Zweygarth M, Rägo L, Harrison-Woolrych M. The Work of the Council for International Organizations of Medical Sciences (CIOMS) in Global Pharmacovigilance. Drug Saf. 2020;43(11):1067-1071. doi: 10.1007/s40264-020-01003-5
2.Pandya SK. The Medical Council of India: need for a total overhaul. Indian J Med Ethics. 2014;11(2):68-71. doi:10.20529/IJME.2014.020
3.Benavides FG. Causalidad y responsabilidad en salud laboral [Causality and responsibility in occupational health]. Gac Sanit. 2021 ;35(5):502-505. doi:10.1016/j.gaceta.2020.03.005
4.Donner E, Devinsky O, Friedman D. Wearable Digital Health Technology for Epilepsy. N Engl J Med. 2024 Feb 22;390(8):736-745. doi:10.1056/NEJMra2301913
5.Spatz ES, Ginsburg GS, Rumsfeld JS, Turakhia MP. Wearable Digital Health Technologies for Monitoring in Cardiovascular Medicine. N Engl J Med. 2022 ;390(4):346-356. doi:10.1056/NEJMra2301903
6.Sommer A. The international council of ophthalmology: evolution of an organization-and its mission. Am J Ophthalmol. 2009;147(6):952-3. doi:10.1016/j.ajo.2009.02.020
7.Katz ME, Mszar R, Grimshaw AA, Gunderson CG, Onuma OK, Lu Y, et al. Digital Health Interventions for Hypertension Management in US Populations Experiencing Health Disparities: A Systematic Review and Meta-Analysis. JAMA Netw Open. 2024 ;7(2):e2356070. doi:10.1001/jamanetworkopen.2023.56070
8.Smits P, Champagne F. Governance of health research funding institutions: an integrated conceptual framework and actionable functions of governance. Health Res Policy Syst. 2020 ;18(1):22. doi:10.1186/s12961-020-0525-z
الیاسی گرجی,فاطمه , عسگری,بهرنگ و الیاسی گرجی,محمدجواد . (1403). تاثیر تغییر جنسیت مبتنی بر رویکرد سلامت محور در قوانین موضوعه ایران. رویکردهای نوین در مدیریت آموزش و علوم سلامت, 1(3), 67-78. doi: 10.22034/edus.2026.562593.1072
MLA
الیاسی گرجی,فاطمه , , عسگری,بهرنگ , و الیاسی گرجی,محمدجواد . "تاثیر تغییر جنسیت مبتنی بر رویکرد سلامت محور در قوانین موضوعه ایران", رویکردهای نوین در مدیریت آموزش و علوم سلامت, 1, 3, 1403, 67-78. doi: 10.22034/edus.2026.562593.1072
HARVARD
الیاسی گرجی فاطمه, عسگری بهرنگ, الیاسی گرجی محمدجواد. (1403). 'تاثیر تغییر جنسیت مبتنی بر رویکرد سلامت محور در قوانین موضوعه ایران', رویکردهای نوین در مدیریت آموزش و علوم سلامت, 1(3), pp. 67-78. doi: 10.22034/edus.2026.562593.1072
CHICAGO
فاطمه الیاسی گرجی, بهرنگ عسگری و محمدجواد الیاسی گرجی, "تاثیر تغییر جنسیت مبتنی بر رویکرد سلامت محور در قوانین موضوعه ایران," رویکردهای نوین در مدیریت آموزش و علوم سلامت, 1 3 (1403): 67-78, doi: 10.22034/edus.2026.562593.1072
VANCOUVER
الیاسی گرجی فاطمه, عسگری بهرنگ, الیاسی گرجی محمدجواد. تاثیر تغییر جنسیت مبتنی بر رویکرد سلامت محور در قوانین موضوعه ایران. مدیریت آموزش - علوم سلامت, 1403; 1(3): 67-78. doi: 10.22034/edus.2026.562593.1072
